به گزارش واحد روابط عمومی سازمان ملی کارآفرینی ایران – سپیده محبی:
بر اساس گزارش سازمان همکاری دیجیتال، «همکاری داده‌محور با استفاده از رابط‌های برنامه‌نویسی کاربردی» (API-Enabled Data Collaboration) یکی از ۱۸ روند اصلی شکل‌دهنده اقتصاد دیجیتال در سال ۲۰۲۶ است. این روند بر ایجاد زیرساخت‌هایی تمرکز دارد که به سازمان‌ها، شرکت‌ها و دولت‌ها امکان می‌دهد بدون واگذاری کنترل اطلاعات حساس خود، داده‌ها و خدمات دیجیتال را به‌صورت امن و مدیریت‌شده با یکدیگر به اشتراک بگذارند.
رابط‌های برنامه‌نویسی کاربردی یا API، ابزارهایی برای ارتباط میان سامانه‌های نرم‌افزاری هستند که امکان تبادل اطلاعات و استفاده مشترک از خدمات را فراهم می‌کنند. گسترش این فناوری، سامانه‌های اطلاعاتی جدا از یکدیگر را به شبکه‌هایی متصل تبدیل کرده و زمینه شکل‌گیری زیست‌بوم‌های همکاری دیجیتال را فراهم می‌سازد.
گزارش سازمان همکاری دیجیتال تأکید می‌کند که اهمیت این تحول تنها به تسهیل ارتباط میان نرم‌افزارها محدود نیست؛ بلکه همکاری داده‌محور می‌تواند ساختار تعامل میان بنگاه‌ها، زنجیره‌های تأمین و حتی اقتصادهای مختلف را تغییر دهد.
از انحصار داده‌ها تا همکاری میان بنگاه‌ها
در بسیاری از صنایع، اطلاعات موردنیاز برای تصمیم‌گیری اقتصادی میان شرکت‌ها و سازمان‌های مختلف پراکنده است. تولیدکنندگان، تأمین‌کنندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل، بانک‌ها و نهادهای نظارتی هرکدام بخشی از داده‌های مرتبط با یک فعالیت اقتصادی را در اختیار دارند.
نبود ارتباط مؤثر میان این سامانه‌ها می‌تواند موجب افزایش هزینه‌های مبادله، تکرار فرآیندها و کاهش سرعت ارائه خدمات شود.
گسترش همکاری داده‌محور این امکان را فراهم می‌کند که اطلاعات موردنیاز، بر اساس قواعد مشخص و با رعایت الزامات امنیتی، میان بازیگران مختلف مبادله شود.
برای مثال، اتصال سامانه‌های تولیدکنندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل و مراکز توزیع می‌تواند امکان رهگیری کالا، مدیریت موجودی و پیش‌بینی اختلالات زنجیره تأمین را بهبود بخشد.
در چنین الگویی، مزیت رقابتی بنگاه‌ها تنها به میزان داده‌های در اختیار آن‌ها وابسته نخواهد بود، بلکه توانایی استفاده مؤثر از اطلاعات و همکاری با سایر بازیگران اقتصادی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
حمل‌ونقل و صنایع غذایی در صدر فرصت‌های رشد
نتایج پیمایش سازمان همکاری دیجیتال نشان می‌دهد که فرصت‌های اقتصادی ناشی از همکاری داده‌محور در صنایع مختلف یکسان نیست.
بر اساس این پیمایش، ۴۰ درصد پاسخ‌دهندگان، حمل‌ونقل و انبارداری را از مهم‌ترین بخش‌های دارای فرصت رشد ناشی از این روند معرفی کرده‌اند.
صنایع غذایی و آشامیدنی و خدمات سلامت نیز هرکدام با ۳۰ درصد در جایگاه بعدی قرار دارند. پس از آن، خدمات و فروش خودرو با ۲۹.۴ درصد، فناوری، رسانه و ارتباطات با ۲۷.۵ درصد و کشاورزی با ۲۷.۳ درصد از دیگر حوزه‌های مستعد بهره‌گیری از این تحول شناخته شده‌اند.
این ارقام بیانگر سهم پاسخ‌دهندگانی است که همکاری داده‌محور را یکی از روندهای مهم ایجاد فرصت رشد در صنعت خود دانسته‌اند و نباید با نرخ رشد واقعی صنایع اشتباه گرفته شود.
در بخش حمل‌ونقل، اتصال سامانه‌های شرکت‌های باربری، بنادر و گمرکات می‌تواند به تسریع فرآیندهای تجاری و کاهش هزینه‌های هماهنگی کمک کند.
در صنایع غذایی، تبادل داده میان تولیدکنندگان، تأمین‌کنندگان و خرده‌فروشان امکان رهگیری منشأ محصولات و افزایش شفافیت زنجیره تأمین را فراهم می‌کند.
همچنین در بخش سلامت، همکاری میان سامانه‌های اطلاعاتی مراکز درمانی و شرکت‌های بیمه می‌تواند به بهبود تبادل اطلاعات، کاهش فرآیندهای تکراری و شناسایی موارد احتمالی تقلب کمک کند.
فرصت‌های جدید برای استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای کوچک
یکی از پیامدهای مهم توسعه زیست‌بوم‌های داده‌محور، ایجاد فرصت برای شرکت‌های نوآور و کسب‌وکارهای کوچک و متوسط است.
در الگوهای سنتی، توسعه بسیاری از خدمات دیجیتال مستلزم ایجاد زیرساخت‌های مستقل و دسترسی مستقیم به مجموعه گسترده‌ای از اطلاعات بود. اما گسترش APIها این امکان را فراهم می‌کند که شرکت‌های کوچک، با رعایت شرایط دسترسی، از خدمات و داده‌های موجود در سامانه‌های دیگر برای طراحی محصولات جدید استفاده کنند.
برای مثال، یک استارتاپ فعال در حوزه تجارت الکترونیکی می‌تواند با اتصال به خدمات پرداخت، سامانه‌های حمل‌ونقل و ابزارهای مدیریت موجودی، خدمات یکپارچه‌ای به مشتریان ارائه دهد؛ بدون آنکه تمامی زیرساخت‌های موردنیاز را به‌صورت مستقل توسعه داده باشد.
این رویکرد می‌تواند هزینه ورود به برخی بازارهای دیجیتال را کاهش دهد و زمینه توسعه مدل‌های کسب‌وکار مبتنی بر همکاری میان شرکت‌ها را فراهم کند.
با این حال، تحقق چنین فرصت‌هایی به دسترسی منصفانه به زیرساخت‌های دیجیتال، استانداردهای مشترک و شرایط رقابتی مناسب وابسته است.
گزارش سازمان همکاری دیجیتال نیز بر ضرورت حمایت از توانمندی‌های فنی بنگاه‌های کوچک و متوسط برای مشارکت در زیست‌بوم‌های مبتنی بر API، به‌ویژه در اقتصادهای نوظهور، تأکید می‌کند.
پیوند همکاری داده‌محور با آینده هوش مصنوعی
گسترش همکاری داده‌محور علاوه بر تحول خدمات دیجیتال، می‌تواند نقش مهمی در توسعه کاربردهای هوش مصنوعی داشته باشد.
سامانه‌های هوش مصنوعی برای ارائه نتایج دقیق و متناسب با نیازهای صنایع، به داده‌های معتبر و مرتبط نیاز دارند. با این حال، دسترسی به چنین داده‌هایی اغلب به دلیل پراکندگی اطلاعات، محدودیت‌های فنی و الزامات محرمانگی دشوار است.
گزارش سازمان همکاری دیجیتال توضیح می‌دهد که چارچوب‌های مدیریت‌شده تبادل داده می‌توانند امکان استفاده از اطلاعات تخصصی را برای سامانه‌های هوشمند فراهم کنند، بدون آنکه کنترل داده‌ها به‌طور کامل از اختیار صاحبان آن‌ها خارج شود.
این موضوع با گسترش هوش مصنوعی عامل‌محور اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا عامل‌های هوشمند برای انجام فرآیندهای چندمرحله‌ای و تعامل با خدمات مختلف، به ارتباط ایمن با سامانه‌های متعدد نیاز دارند.
از این منظر، توسعه زیرساخت‌های همکاری داده‌محور را می‌توان یکی از پیش‌نیازهای گسترش کاربردهای پیشرفته هوش مصنوعی در بنگاه‌ها دانست.
امنیت اطلاعات؛ شرط اصلی توسعه همکاری دیجیتال
با وجود ظرفیت‌های اقتصادی، گسترش تبادل داده میان سازمان‌ها با چالش‌هایی در حوزه امنیت، حریم خصوصی و مسئولیت‌پذیری همراه است.
اتصال سامانه‌های مختلف، در صورت نبود استانداردهای امنیتی مناسب، می‌تواند زمینه افزایش آسیب‌پذیری و دسترسی غیرمجاز به اطلاعات را فراهم کند.
به همین دلیل، گزارش سازمان همکاری دیجیتال بر ضرورت ایجاد سازوکارهای مشخص برای مدیریت مجوزهای دسترسی، ثبت سوابق تبادل داده و نظارت مستقل بر فرآیندهای اشتراک‌گذاری اطلاعات تأکید دارد.
بر اساس توصیه‌های گزارش، بنگاه‌ها می‌توانند از طریق همکاری با شرکای تجاری خود، قواعد مشترکی برای تبادل اطلاعات ایجاد کنند و زیرساخت‌های قابل اعتماد را به‌صورت مشارکتی توسعه دهند.
چنین سازوکارهایی علاوه بر کاهش هزینه‌های فنی، می‌توانند اعتماد میان شرکت‌ها را تقویت کرده و زمینه گسترش همکاری‌های اقتصادی را فراهم سازند.
ضرورت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال
نتایج پیمایش سازمان همکاری دیجیتال نشان می‌دهد که توسعه همکاری داده‌محور نیازمند اقدامات هماهنگ در حوزه زیرساخت، تنظیم‌گری و امنیت سایبری است.
در این پیمایش، ۳۸.۳ درصد پاسخ‌دهندگان بخش عمومی، جذب سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال را از اقدامات اولویت‌دار معرفی کرده‌اند.
همچنین ۳۶.۷ درصد بر تقویت حکمرانی دیجیتال و امنیت سایبری و همین میزان بر تسهیل همکاری‌های فرامرزی و چندجانبه تأکید داشته‌اند.
در بخش خصوصی نیز تقویت اعتماد عمومی و حفاظت از حقوق دیجیتال با ۳۶.۸ درصد، توسعه سیاست‌های اقتصاد دیجیتال پایدار با ۳۴.۷ درصد و گسترش همکاری‌های فرامرزی با ۳۳.۸ درصد از اولویت‌های اصلی بوده‌اند.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که توسعه همکاری داده‌محور تنها به فراهم‌سازی ابزارهای فنی محدود نیست، بلکه به چارچوب‌های نهادی و حقوقی مناسب نیز نیاز دارد.
در همین راستا، تدوین استانداردهای مشترک، ایجاد محیط‌های آزمایشی برای توسعه خدمات دیجیتال و تسهیل همکاری میان بخش عمومی و خصوصی می‌تواند به گسترش این زیست‌بوم کمک کند.
آینده رقابت‌پذیری در اقتصاد داده‌محور
گزارش سازمان همکاری دیجیتال نشان می‌دهد که همکاری داده‌محور می‌تواند به یکی از عوامل مهم تحول ساختار فعالیت‌های اقتصادی تبدیل شود.
در این الگو، بنگاه‌ها به‌جای توسعه تمامی خدمات و زیرساخت‌ها به‌صورت مستقل، می‌توانند از طریق اتصال ایمن سامانه‌ها و همکاری با سایر بازیگران اقتصادی، خدمات جدیدی ارائه دهند و فرآیندهای عملیاتی خود را بهبود بخشند.
این تحول به‌ویژه برای استارتاپ‌ها و شرکت‌های کوچک و متوسط اهمیت دارد؛ زیرا می‌تواند دسترسی آن‌ها به زیرساخت‌ها و خدمات دیجیتال را تسهیل کرده و امکان حضور در زنجیره‌های ارزش گسترده‌تر را فراهم کند.
با این حال، تحقق ظرفیت بالقوه ۳.۵۳ تریلیون دلاری این روند، به میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال، توسعه استانداردهای مشترک، حفاظت از اطلاعات و توانایی بنگاه‌ها برای مشارکت در زیست‌بوم‌های همکاری وابسته خواهد بود.
برآیند یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که در اقتصاد دیجیتال آینده، برخورداری از داده به‌تنهایی برای ایجاد مزیت رقابتی کافی نخواهد بود؛ بلکه توانایی تبدیل اطلاعات پراکنده به خدمات مشترک، تصمیم‌گیری بهتر و ارزش اقتصادی، اهمیت فزاینده‌ای پیدا خواهد کرد.
منبع: سازمان همکاری دیجیتال (DCO)، گزارش Digital Economy Trends 2026.